Τόμας Στερνς Έλιοτ

Thomas Stearns Eliot,
1888–1965

  Ο Νομπελίστας ποιητής Τόμας Στερνς Έλιοτ (Thomas Stearns Eliot) υπήρξε μια ηγετική φυσιογνωμία του λογοτεχνικού μοντερνισμού στον 20ο αιώνα. Αυτό όμως που με ενδιαφέρει περισσότερο σε αυτήν μου την εγγραφή είναι η σχέση του ποιητή με την ελληνική γραμματεία. Μπορεί να μην έγραψε κάποιο ποίημα για την Ελλάδα ως γεωγραφικό χώρο (άλλωστε δεν επισκέφτηκε ποτέ τη χώρα μας), αλλά η παρουσία πολλών ελληνικών στοιχείων είναι διάσπαρτη στο έργο του. Ο Έλιοτ μεταξύ των άλλων, είχε σπουδάσει και αρχαία ελληνικά στην Ακαδημία Σμιθ της Μασαχουσέτης και αργότερα στο Χάρβαρντ. Η γνώση αυτή του επέτρεψε να διαβάζει το πρωτότυπο κείμενο και να εντάσσει αυτούσια αποσπάσματα ή έννοιες στα ποιήματά του.

  Από αυτές τις διάσπαρτες παρουσίες στην ποίηση του, θα μείνω στο ποίημα: Η έρημη χώρα, στο οποίο εντάσσει τον μάντη Τειρεσία, ως κεντρικό παρατηρητή και συνεκτικό κρίκο ολόκληρου του ποιήματος. Επίσης ένα ακόμα στοιχείο που χρησιμοποιεί από την ελληνική γραμματολογία είναι η αρχή του ποιήματος με ένα απόσπασμα από το Σατυρικόν του Πετρώνιου, το οποίο περιλαμβάνει αρχαία ελληνικά: «Σίβυλλα τί θέλεις;  ἀποθανεῖν θέλω».

  Το ποίημα δημοσιεύθηκε το 1922 και χάρισε στον ποιητή διεθνή αναγνώριση. Θεωρείται ευρέως ως ένα από τα σημαντικότερα αγγλόφωνα ποιήματα του 20ού αιώνα. Ουσιαστικά είναι μια αλληγορική περιγραφή της παρακμάζουσας κοινωνίας μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Με αναφορές σε μια τεράστια σειρά λογοτεχνικών, μουσικών, ιστορικών και λαϊκών πηγών, εκφράζει τον τρόμο, τη ματαιότητα και την αποξένωση της ζωής, μέσα από εικόνες και σύμβολα και αποτυπώνει την αγωνία και την απελπισία του ποιητή για τον πολιτισμό που διαλύεται.
  Ο Έλιοτ σημειώνει ότι ο Τειρεσίας, αν και "τυφλός και παλινδρομώντας ανάμεσα στα δύο φύλα", είναι το πρόσωπο που "βλέπει" την ουσία της σύγχρονης πνευματικής ερήμου (Όπως είναι γνωστό, σύμφωνα με τον μύθο, ο Τειρεσίας έζησε για ένα διάστημα της ζωής του και ως γυναίκα).

   Απόσπασμα από το "Η Έρημη γη", με τον μάντη Τειρεσία, σε μετάφραση Γιώργου Σεφέρη:

Εγώ ο Τειρεσίας, μολονότι τυφλός, σφύζοντας ανάμεσα σε δυο ζωές,

Γέροντας με γυναίκειο στήθος ρυτιδωμένο, μπορώ να ιδώ,

Την ώρα τη μενεξεδιά, την ώρα τη δειλινή που μάχεται

Κατά το γυρισμό, και φέρνει το ναύτη στο λιμάνι από το πέλαγο,

Σπίτι της τη δακτυλογράφο την ώρα του τσαγιού· μαζεύει τ’ απομεινάρια του πρωινού της Ανάβει τη θερμάστρα, κι αραδιάζει τρόφιμα από κονσέρβες.

Έξω από το παράθυρο απλωμένα ριψοκίνδυνα

Στεγνώνουνε τα σώρουχά της στου ήλιου τις τελευταίες αχτίνες,

Στοιβαγμένα στο ντιβάνι (τη νύχτα κρεβάτι της)

Κάλτσες, παντούφλες, μεσοφόρια, κορσέδες.

Εγώ ο Τειρεσίας, γέροντας με ρυτιδωμένα βυζιά

Διάκρινα τη σκηνή, και προφήτεψα τα επίλοιπα –

Κι εγώ περίμενα τον αναμενόμενο ξένο.

Εκείνος, νέος όλο σπυριά, καταφτάνει,

Υπάλληλος πρακτορείου μικροεταιρίας,

Με βλέμμα θαρραλέο, κάποιος απ’ τους μικρούς

Όπου η αυτοπεποίθηση είναι καθισμένη

Σαν το ψηλό μπραντφορδιανού ’κατομμυριούχου.

Τώρα η στιγμή είναι πρόσφορη, καθώς εικάζει,

Απόφαγε, βαριέται κι είναι κουρασμένη,

Κάνει μια απόπειρα να την μπλέξει σε χάδια

Που εκείνη δεν ποθεί, μήτε αποδοκιμάζει.

Πυρός κι αποφασιστικός, ρίχνεται αμέσως·

Χέρια ερευνητικά δε συναντούν αντίσταση·

Η ματαιοδοξία του δεν απαιτεί ανταπόκριση,

Και παίρνει για παραδοχή την αδιαφορία.

(Κι εγώ ο Τειρεσίας υπόφερα απ’ τα πριν όλα

Που εγίναν στο ίδιο τούτο ντιβάνι είτε κρεβάτι·

Εγώ που κάθισα στη Θήβα κάτω απ’ τα τείχη

Και περπάτησα ανάμεσα στους χαμηλότερους νεκρούς.)

Δίνει ένα στερνό προστατευτικό φιλί,

Και βγαίνει ψάχνοντας τη σκάλα τη σβηστή…

Eκείνη ρίχνει στον καθρέφτη μια ματιά,

Πως o εραστής της έφυγε το νιώθει μόλις·

Από το νου της μια άμορφη σκέψη περνά:

«Λοιπόν έγινε ό,τι έγινε: καλά που έχει τελειώσει»

Όταν στην τρέλα αφήνεται η ομορφονιά

Και πάλι, μόνη, βηματίζει απάνω-κάτω,

Μ’ αυτόματο χέρι διορθώνει τα μαλλιά

Κι έπειτα βάζει μια πλάκα στο φωνογράφο.